Zuhaitzak landatzen zituen gizona

Zuhaitzak landatzen zituen gizona
English translation The Man Who Planted Trees.

Zuhaitzak landatzen zituen gizonaren tema
-Instrumental-

Inork gizaki baten izaeran benetan apartekoak diren ontasunak aurkitu nahi izanez gero, hainbat urtetan zehar gizaki horren jokabidea aztertzeko denbora edota aukera izan behar du. Jokabide hau berekoia ez bada, bertan eskuzabaltasun mugagabean nagusi baldin bada, saririk jasotzeko irrika eza begi-bistakoa baldin bada, eta gainera lurrean ikusteko moduko aztarna utzi baldin badu, orduan zalantzarik ez legoke.
 
  Up

Haritzaren tema
-Instrumental-
 
  Up

Duela berrogei urte turistek batere ezagutzen ez dituzten mendietan zehar bidai luze bat egin nuen. Halaxe, Alpe Frantsesak Probentzan barneratzen direneko eskualde zaharra zeharkatu nuen. Nire bidaia hasi nuenean, leku hartan dena antzua eta margorik gabea zen eta bertan hazten zen gauza bakarra, labanda izeneko landare basatia zen. Nire ibilbideko puntu gorenera hurbiltzen nintzelarik eta hiru egunez ibili ondoren, era bateko hondamendiaren erdian aurkitu nuen nere burua. Eta herri bat izandakoaren hondakinengandik hurbil kanpatu nuen. Aurreko egunean urik gabe geratu nintzen, eta beraz aurkitzeko beharra nuen. Liztor kabi baten antzera hondaturik egon arren, etxe multzo hark, han putzu edo iturriren bat noizbait izan zela adierazten zuen. Egon bazegoen, bai horixe, bainan agorturik zen. Teilaturik gabe bostpasei etxe, haize ta euriak janak, kapera txikia bere kanpandorrea erori bidean, hantxe zeuden itxuraz herri bizi batean bezala, bainan bizia suntsitua zen.

Ekaineko egun ederra zen hura, dizdiratsua eta eguzkitsua, baina babesik gabeko lurraren gainean haizeak goitiar jotzen zuen zeruan jasangaitzezko bortizkeriaz. Etxe hilotzen gainean marraska zegien janaldia eten dioten lehoiak bezala. Nire kanpamentua aldatu beharrean nengoen.
 
  Up

Bost orduz ibili ondoren, artean ez nuen urik aurkitu eta aurkitzeko itxaropena ematen zidan inolako aztarnik ez zegoen. Inguru osoan lehortasun eta belar latz berberak ziren nagusi. Urrunean irudi xut beltz bat agertu zitzaidan. Zuhaitz bakarti baten enborra zirudien, nolanahi ere beregana abiatu nintzen. Artzain bat zen. Lur beroaren gainean, hogei ta hamar ardi etzanda beragandik hurbil zeuden. Ur zurrustada bat eman zidan bere kalabaza ontzitik eta geroxeago bere txabolara eraman ninduen. Berezko putzu sakon batetik lortzen zuen ura. Ur bikaina. Eta beronen gainean aintzineko tornu bat zuen egina.
 
  Up

Zuhaitzak landatzen zituen gizonaren tema
-Instrumental-
 
  Up

Gizonak gutxi hitz egiten zuen, halakoxe ohitura bait dute bakarrik bizi direnek. Bainan bere buruaz seguru zegoela nabaritu nuen. Hau niretzat harrigarria zen lurralde antzu hartan. Ez zen txabola batean bizi, harriz egindako etxetxo batean baizik eta bertan artzainak zer-nolako lana egin zuen argi ikusten zen. Teilatua sendoa eta trinkoa zen, haizeak bere gainean jotzean hondartzako itsaso uhinen soinua gogorarazten zuen.
 
  Up

Etxea txukuna zegoen. Platerak garbiak, zurezko lurra erraztaturik, fusila koipeztuta, zopa sutan irakiten; bizarra ondo moztua zeukan, botoi guztiak ongi josiak zituen eta arropa arreta haundiz adabatua izan zela nabaritu nuen. Zopa elkarren artean banatu genuen eta gero, nire tabako dosa eskeini nionean ez zuela erretzen esan zidan. Bere txakurra bera bezain ixila morroi izan gabe lagunkoia zen.
 
  Up

Nik gaua han emango nuela hasieratik jakinekotzat ematen zen. Herririk hurbilena egun t'erdira zegoen, gainera guztiz ongi ezagutzen nuen eskualde hartako herri mota. Mendi mazeletan sakabanaturik lauzpabost gehiago baziren, haritz zuri multzoen artean, errepide hautseztatuen amaieran. Bertan ikazkinak bizi ziren eta berauen bizikidetasuna ez zen oso ona. Familiak elkarrekin eta estu bizi ziren. Giro zorrotza zuten benetan, bai udan, bai neguan. Eta etengabeko nortasun gatazka horri ez zioten konponbiderik aurkitzen. Giro hartatik ihes egiteko desioa zela eta, zentzugabeko haundinahia neurri gabeko mailetara iristen zen. Gizonek beren ikatza inguruko herririk garrantzitsuenean saltzen zuten. Egunerokotasunean nortasunik gogorrenak ahuldu egiten ziren. Emakumeek aldiz arrenkura haundiagotzen zuten. Denean leia zegoen. Hasi ikatzaren salneurritik eta elizako aulkiraino. Gauza ororen gainean haizea zegoen, bera ere etengabean. Jendea urduri jartzeko modukoa. Buruhiltze izurriteak gertatzen ziren eta eromen kasuak sarritan, eromen giza hiltzailea askotan.
 
  Up

Afal ostea aurrera zihoala, halako betean artzaina zakutxo baten bila joan zen. Bertatik ezkur mordoxka bat bota zuen mahai gainera. Arreta haundiz banan banan begira hasi zitzaien, onak txarretatik bereiziz. Ni pipan erretzen ari nintzen, laguntza eskeini nion baina... bere lana zela esan zidan. Halaxe, nolako arduraz lan egiten zuen ikusita, ez nion besterik esan. Horixe izan zen gure solasaldi osoa. Ezkur on kopuru polita bereiztu ondoren, hamarnaka jarri zituen. Behin ehun ezkur bikain aukeratu zituenean, atseden hartu eta lotara joan zen.
 
  Up

Bake haundia sentitzen zen gizonaren ondoan eta biharamunean ea beste egun batez gera nintekeen galdetu nion. Berarentzat naturala zen edo zehatzago esanda, bera asalda zezakeen ezer ez zegoela iruditu zitzaidan. Nik ez nuen atsedenerako geratu nahi, gizona interesatu zitzaidalako eta hobeto ezagutu nahi nuelako baizik. Artzainak artegia iriki eta larratzera eraman zuen artaldea. Abiatu aurretik ur ontzi batean bere ezkur zakua sartu zuen. Makilaren ordez burdinezko ziri bat zeramala konturatu nintzen. Berau nire erpurua bezain lodia zen eta metro t'erdiko luzera zuen. Lasaiki ibiliz, berak ni ikusi gabe, berearen parez pare egin nuen nere bidea. Artaldea aran batean geratu zen. Ardiak txakurraren kontura utzita nire gana etorri zen, begiluzea izan nintzelako haserratuko ez ote zen beldur nintzen. Bainan ez zen honelakorik inola ere; norabide hartan zihoan eta zeregin hoberik ez baldin banuen berarekin joatera gonbidatu ninduen. Mendiaren gailurrera igo ginen ehun bat metrotara. Han burdinezko ziria lurrean sartzeari ekin zion. Halaxe zulo bat eginez. Bertan ezkur bat sartu ondoren zuloa estali egin zuen. Haritz landaketan ari zen. Lur hura berea al zuen galdetu nion. Ezetz esan zidan. Ba ote zekien norena zen, ezta ere. Komunitatearena izango zela pentsatzen zuen edo agian jende ezezagunana. Bost axola hari norena ote zen. Ardurarik haundienaz sartu zituen ezkurrak. Bazkal ostean berriro ereiteari ekin zion. Nire galderetan nahikoa intsistitu nuela uste dut, erantzutea onetsi bait zuen. Hiru urtetan zehar egunero ehun zuhaitz landatu zituen. Haietatik 20.000 soilki ernetu ziren. Probidentzia edo karraskariak zirela medio erdia galtzea espero zuen. Azkenean lehenago ezer hasi ez zen lekuan 10.000 haritz suspertu ziren.
 
  Up

Basoaren balada
-Instrumental-
 
  Up

Gizon hark izango zuen adina orduantxe hasi nintzen kalkulatzen. 50 urtetik gorakoa zela begi bistakoa zen. 55 esan zidan. Bere izena Elzeard Bouffier zen. Garai batean etxaldea izan zuen lautadan eta hantxe bere bizitza antolaturik. Bere seme bakarra galdu egin zuen eta geroago emaztea. Bakardadera erretiratua zen eta bere ilusioa ardiak eta txakurrarekin lasai bizitzea zen. Bere eritziz zuhaitz gabeziaz lurra hiltzen ari zen; garrantzizko betebeharrik ez zuenez gero, egoera hau konpontzea erabaki zuela erautsi zuen.
 
  Up

Garai hartan ni gaztea izan arren banekien izpiritu bakartiak ulertzen, neronek ere bizitza bakarzalea egiten bait nuen. Baina hain zuzen gaztetasunak berak bultzatzen ninduen etorkizuna neurekiko erlazioan kontsideratzera eta zoriontasunaren nolabaiteko bilaketa. 30 urtetan bere haritzak zoragarriak izango zirela esan nion. Berak xumeki erantzun zidan, Jainkoak nahi baldin bazuen 30 urtetan beste hainbeste landatuko zituela eta oraingo 10.00 haritzak ez zirela itsasoan ur tanta bat besterik izango. Gainera orain pagoen ugalketa ikertzen ari zen eta bere etxetxotik hurbil bagasta edo pagotxoak zeuzkan haztegi batean hazten. Ardiengandik babesten zituen landaretxoak zoragarriak ziren. Lur azaletik gertu hezetasun apurtxo bat zegoen aranetan urkiak landatzea ere buruan zebilkion. Biharamunean banandu egin ginen.
 
  Up

Urte bete geroago, Lehengo Mundu-Gerra hasi zen eta ni hurrengo bost urteetan bertan lerrokatuta egon nintzen. Infanteriako soldadu batek ozta-ozta du zuhaitzetan pentsatzeko astirik, eta egia esan kontu hark berez ez zuen inpresio haundirik eragin nigan. Zaletasuntzat hartua neukan seilu bilduma bateko zehozer eta ahaztu egin nuen. Gerra bukatzean, bi gauza besterik ez neukan: desmobilizazioa zela eta ordain sari txiki bat, eta denboraldi batez haize freskoa hartzeko gogo haundia. Eta uste dut arrazoi honegatik soilki hartu nuela berriro lur antzurako errepidea.
 
  Up

Paisaia ez zen aldatu, baina hala ere bertan bera utzitako herriaz gain urrunean nolabaiteko laino grisa ikusi nuen. Laino honek mendien gailurrak estaltzen zituen. Aurreko egunean bapatean zuhaitzak landatzen zituen artzainaz oroitzen hasi nintzen. 10.000 zuhaitzek, pentsatu nuen, leku nehiko haundia betetzen dute. Azken 5 urteetan hainbeste gizon hiltzen ikusi ondoren ez nuen Elzeard Bouffier bizirik aurkitzea espero bereziki 20 urte dituzunean, 50 baino gehiagoko gizonak hiltzeko prestatzen ari diren persona zaharrak bezela ikusten bait dituzu. Bainan ez zegoen hilda, alderantziz baizik; oso bizkorra eta buruz argia ikusi nuen. Bere zereginak aldatu eta orain 4 ardi besterik ez zituen bainan ehun erlauntza zeuzkan ordea. Ardiak zuhaitza gazteentzako arriskutsuak zirelako kendu zituen. Gerraren kalterik ez zuela batere somatu esan zidan. Zuhaitzak landatzen jarraitu zuen etengabe. 1910. urteko haritzek 10 urte zituzten orduan eta gu baino haundiagoak zeuden. Ikuskizun zoragarria zen, aho zabalik geratu nintzen eta berak hitz egiten ez zuen ezkero, egun osoa ixil-ixilik eman genuen bere basoan. Hiru sailak 11 kilometro ziren luze eta 3 zabal. Hura dena baliabide teknikorik gabeko gizon bakar baten esku eta arimatik sortu zela gogoratzean, gizakiak ez bakarrik suntsiketan bainan sorketan bezelako ekintzetan ere, zeinen eraginkorrak izan daitezken konturatzen zinen. Bere egitasmoari eutsi egiten zion eta neure sorbaldak baino goragoko pagoek ikusmugaraino zabal baieztatu egiten zuten hori. Alderdi ederrak erakutsi zizkidan, orduan 5 urte zirela landaturiko urkiz beteak, hau da 1915ean neu Verdun-en borrokan ari nintzen bitartean. Ia lur azalean hezetasunik bazela sen onez susmatutako aran guztietan urkiak landatu zituen, neska gazteak bezala delikatuak ziren eta gainera oso ongi ezarrita zeuden. Naturak bere kabuz hainbat erreakzio eta aldaketa izan zituela ere bazirudien, naiz eta artzainak ez dituen bilatzen. Berak erabakior eta xume bere lanean jarraitzen bait zuen. Herrixkara itzuli ginenean, lurralde hartako gizon guztien gugan agor-agor egondako erreketan ur bizia ikusi nuen, erreakzio guztien ondoriorik ikusgarriena hauxe izan zen. Aspaldi agortutako errekak ur fresko iheskorraz beteta zeuden orain. Arestian aipatutako herri goibel horietako batzuk, erromatarrek beren herriak eraikitako lekuetan eginak ziren eta artean erromatar herrien egitura arrastoak han zeuden. Eta eskualdea aztertu zuten arkeologoek amuak aurkitu zituzten, XX. mendean urik izango bazen urtegiak behar ziren lekuan. Haizeak ere haziak zabaltzen lagundu zuen, eta urak sortzeaz gain zahatsak, ihiak, zelaiak eta lorategiak sortu ziren, izateko nolabaiteko arrazoia ere bai. Baina aldaketa hain apurka eta emeki gertatu zen ezkero, harridurarik gabe onartua izan zen. Erbi edota basurde bila oihanartean barneratutako ehiztariek nabarmen antzeman zioten zuhaitz txikien hazkuntzari. Bainan naturaren kutisi bat zela uste zuten. Horregaitik ez zen inor sartu Elzeard Bouffier-en lanean. Berari antzeman baliote aurka ekingo zioketen, bainan aurki ezina zen. Ez herrietako inungo biztanleek ez probintziako administrazioko inork, ez zukeen halako esku zabaltasun zoragarri eta iraunkorrik pentsatu ere egingo. Aparteko izaera honen ideia zehatzagoa izateko ez da ahaztu behar Elzeard-ek erabateko bakardadean lan egin zuela. Ain erabatekoa gainera, bere bizitzaren azken aldera hitz egiteko ohitura galdu egin zuen, ez zuelako agian ohitura honen beharrik ikusi.
 
  Up

1933an basozain baten bisita izan zuen. Beronek sua piztea debekatzen zuen agindu baten berri eman zion. Berezko basoaren hazkuntza ez ote zen arriskuan egongo beldur bait ziren. Hauxe zen lehenengo aldia, esan zion gizonak, baso bat berez sortzen ikusi zuena. Une hartan, Bouffier-ek bere etxetik 12 kilometrotara zegoen leku batean pagoak landatzea zuen buruan, eta joan etorrian ez ibiltzearren, orduan 75 urte bait zeuzkan, landalekuan harrizko txabola bat eraikitzea erabaki zuen. Eta halaxe egin ere hurrengo urtean.

1935ean gobernuaren ordezkari bat hara joan zen, berezko basoa aztertzera. Baso zerbitzuko goikargudun batek, diputatu batek eta hainbat teknikarik osatzen zuten ordezkaritza. Elkarrizketa luze eta erabat alferrikakoa gauzatu zen orduan. Azkenean zehozer egin beharra zegoela erabakiz. Eta zorionez ez zen ezer ere egin, ona suertaturiko gauza bakar bat ezik. Baso osoa estatuaren babespean jarri zen, eta bertatik egur ikatzik ateratzea debekatu zuten. Izatez ezinezkoa zen biziaz beteriko zuhaitz gazte haien edertasunak ez liluratzea. Ziurrenik haiexek txunditu zuten diputatua.
 
  Up

Nire lagun bat ordezkaritza hartako baso zainen artean zegoen eta misterioa argitu egin nion. Hurrengo asteko egun batean Elzeard Bouffier ikustera joan ginen. Lanean gogor aurkitu genuen, azterketa izandako lekutik hamarren bat kilometrotara. Basozainak bazekien gauzak baloratzen, bai bait bazekien ixilik egoten. Opari-gisara ekarritako arraultzeak eman nizkion Elzeardi, hiruon artean elkar banatu genuen jana eta ondoren hainbat ordu eman genituen ixilik inguruari begira.
 
  Up

Geu etorritako aldera begiratuta maldak sei zazpi metrotako zuhaitzez estalita zeuden. Haiek ikustean 1913an lurrak zuen itxura nuen gogoan. Basamortua, eta orain, lan jarraikor eta lasaiak, mendialdeko haize fresko eta biziak, orekak eta batez ere, izpirituaren baretasunak, agure honi osasun zoragarria eman zioten. Zuhaitzez zenbat hektarea gehiago estaliko zituen galde egin nion neure buruari.
 
  Up

Joan baino lehen, nire lagunak iradokizun labur bat egin zuen hainbat zuhaitz motari buruz, non eskualde hartako lurra haientzat bereziki prestaturik bait zen. Baina ez zen gehiegi hartaz luzatu. Gero berak, neri esan bezala, Bouffierrek gehiago zekielako. Bainan oinez denboraldi batean ibili ondoren buruan bueltaka zebilkien eta zera aipatu zuen: "eta beste edonork baino askoz ere gehiago daki, zoriontsu izateko modu zoragarria aurkitu bait du".
 
  Up

Zuhaitzak landatzen zituen gizonaren tema
-Instrumental-
 
  Up

Lagun honi esker ez eskualdea soilik Bouffier-en zoriona ere babestuta geratu zen. Oihanaren zaintze lanerako 3 basozain utzi zituen bere ordez, eta ikazkinen ardoari eta eroskeriari uko egitea agindu zien. Egiazko arrisku bakarra Bigarren Mundu-Gerran gertatu zen. Egurra erretzen zuten sorgailuen bidez, kotxeak gasogenoz zebiltzan ezkero, ez zegoen nahiko egurrik. Haritz mozketa 40an hasi zen. Baina eskualdea edozein tren geltokitik hain urruti zegoen, arriskurik ez zen sortu.
 
  Up

Artzaina ez zen ezertaz konturatzen, 30 kilometrotara, lasai landatzen ari zen. Ez zuen 1939eko gerrarekin zer ikusirik, 14koarekin izan ez zuen bezala.
 
  Up

Elzeard Bouffier 1945eko Ekainean ikusi nuen azken aldiz, orduan 87 urte zituen. Berriro lur antzuko bidean ibili nintzen. Bainan orain gerrak sortutako nahastearen ordez, aldian aldiko autobusak batzen zituen Duranz arana eta mendialdea. Ez nien eskualdea ezagutu eta autobusaren nola halako abiadurari egotzi nion hori. Herriko gizona ikusi nuen arte, lehenago hondakina eta bakardadea besterik ez zegoen eskualde hartan nengoela, ez nintzen benetan jautsi. Autobusak Vergons-en utzi ninduen 1913an; 10 edo 12 etxetako herrixka honek, hiru biztanle zituen. Izaki zertxobait atzeratuak, ia-ia elkar gorrotatzen zutenak eta bizirik irauteko animaliak tranpatxuekin harrapatzen zituzten. Ingurua asunez josita zegoen eta han-hemenka utziriko etxeen hondakinen artean hedatzen ziren. Beren egoera etsipengarria zen, eta egoera honek nekez presta lezake inor birtuterako.
 
  Up

Dena aldatua zen, baita haizea ere. Lehen jo ohi zuten haize lehor eta latzen ordez, orain haizetxo lehun eta usaintsua zebilen. Menditik ur soinu antzeko bat zetorren. Haizea zen basoan, bainan are harrigarriagoa uraren egiazko soinua entzutea zen. Ur alaia zerion itturri bat eraiki zutela ikusi nuen, eta gehien harritu ninduena zera izan zen: itturriaren ondoan norbaitek ezki bat landatu zuen, laurehun bat urte izango zituen ezkia alegia. Loretan zegoela birjaiotzearen ezeztaezinezko sinbolo moduan. Gainera itxaropena behar duen lan motaren ondorioa zen Vergons, itzulitako itxaropena alegia. Hondakinak eta harresiak ez zeuden jadanik eta bost etxe konpondu zituzten. 25 biztanle zeuden orain, haietariko lau bikote gazteak ziren. Karez zuritutako etxe berriak lorategiz inguraturik zeuden eta hauetan barazkiak eta loreak hazten ziren nahaste borraste ordenatuan. Azaburu eta arrosa, porru eta txibirita, apio eta anemonek, bizitzeko herria zoragarria bihurtzen zuten. Leku hartatik oinez jarraitu nuen, gerrak bukatzean ez zion biziari erabat loratzen utzi, bainan Elzeard-en izpirituak hantxe zirauen. Beheko maldetan garagar eta arroz soro txikiak ikusi nituen eta aranaren barnekaldean zelai berdeak. Harrez gero 8 urte besterik ez zen behar izan paisaia osoak osasuntsu eta oparotasunez dirdir egin zezan. Lehen hondakinak zeuden lekuan etxaldeak zeuden orain. Basoak erakartzen dituen euriak eta elurrak elikaturik, erreka zaharrak berriro emanean zeuden. Beren urek itturriak hornitzen zituzten eta menda freskoz jositako zelai guritara jotzen zuten. Pixkanaka pixkanaka herritxoak berpiztu egin ziren. Lur garestiagoetatik zetorren jendea han kokatu zen, beren gaztetasun eta mugikortasuna erakarriz. Kaleetan gizon eta emakume biziekin topo egin zitekeen, barre egiten hasten ziren neska mutilekin. Txango eta ibilaldietarako gustua berreskuratu zuten haiekin.

Lehengo populazioa zenbatuz gero, nolabaiteko erosotasuna zeukanetik, ezezaguna orain, 10.000 pertsona baino gehiagok zor zioten ein batean Elzeard Bouffier-i beren zoriona.

Horregatik bere indar fisiko eta morala besterik ez zeukan gizonarengan, basamortutik Canaan-go lur hura sorterazi zuenarengan pentsatzen dudanean, hala ta guztiz ere argi dakusat gizakia miresgarria dela. Emaitza hura gauzatzeko beharrezko izpiritu haunditasun liluragarriaz ohartzen naizenean, gizon zahar, ustez analfabeto harekiko, mugarik gabeko errespetua jabetzen da nitaz. Jainkoaren ekintza pareko lana burutu zuen izaki harekikoa.
 
  Up

Zuhaitzak landatzen zituen gizonaren tema
-Instrumental-
 
  Up

Elzeard Bouffier 1947an Banon-go babes-etxean bakean hil zen.
 
  Up

Haritzaren tema
-Instrumental-
 
  Up