
Wellington jeneralaren 1814ko bandoa, baigorriar eta bidarraitarrei zuzendua. Aurreko abisutik bost hilabeteetara Wellington gustora omen dago bere armada euskal herrietan jasotako tratuarekin, baina ez horrenbeste Bidarraiko eta Baigorriko biztanleen jokamoldearekin, hauek, bertan dioenez "gaur guerlari, eta bihar jende baquezco" moduan jokatzen baitute(1).Napoleon Bonaparte, bere arerio europarrekin porrot handiak izan eta gero, gure testu honen 1814 urtean bertan abdikatu egin zuen, Elba irlan egon eta gero hurrengo urterako, Ehun Egunak deituriko sasoian, bazegoen berriro gudukatzen Frantzian, 1815eko ekainaren 18an Waterloon galdu arte. Orduan irabazleek Luis XVIII Borboia jarri zuten Frantziako tronuan. Garai horretakoa da honen ostean aurkezten dugun hurrengo testua ere.
Testua nahiko laburra denez bere osotasunean emango dugu, euskarazko eta frantsesezko bertsioetan:
Proclamation nº 11
Aux habitants de Bidarry (sic) et BaygorryBaigorritar eta Bidarraïtarren eguiteco moldeac penaric handiena eguin darot: Bertce herritacoac ez beçala comportatcen dira, çucen ez dutelaric horla eguitecotz, bijoaz frances armadara.
Ez dut permetituco ican ditecen gaur guerlari, eta bihar jende baquezco. Gueldiric badaudez bere Etchetan, ni horc eaz ditu bilhatuco ez penatuco; aïtcitic lagunduac içanen dira bertce herrietacoac beçala. Jaquin beçate complitu ditudala herriari aguindu diotçadan guciac ordean niri guerla nahi badautet eguin, eguin bitez soldadu, har betçate armac, eta utz bere Etcheac.
Cartier Generalean, 18 Urthehastearen, 1814
Wellington La conduite du peuple des villages de Bidarry et Baygorry m'a fait la plus grande peine; elle est différente de celle de tous les autres habitants du pays, et ils n'ont pas le droit de faire ce qu'ils font.
S'ils veulent faire la guerre, qu'ils aillent se mettre dans le rang des armées; mais je en permettrai qu'ils fassent tour à tour le ròle d'habitant paisible et celui de soldat.
S'ils restent tranquilles chez eux, personne en les recherchera: ils seront, au contraire, protégés comme le reste des habitants du pays que mes armées occupent. Ils doivent savoir que j'ai en tout rempli les engagements que j'ai pris envers le pays; mais je les previens que, s'ils préférent me faire la guerre, ils doivent se faire soldats et abandonner leurs foyers: il ne peuvent pas continuer dans ces villages.
Au Quartier Général, ce 28 janvier 1814
Wellington
------- (1) Testu bi hauek hementxe, VINSON, J.: "Pièces historiques…", Bulletin de la Société des Sciences et Arts de Bayonne, op. cit., 98-101 orrialdeak.
Imanol Trebiño, 2003-07-25