AURKIBIDEA

haserako orria

euskaldunok erle jendeaz

erleak eta euskaldunak

gure erlategia

erleak amaraunean

AURKI bilatzailea

Euskalbanner

Hona hemen euskaraz aurki daitezkeen hainbat pasarte edo liburu erleen gaiaren inguruan:

1. Erle gobernatzalleen guidariya, edo erleac gobernatceco modua. Fr. Joakin de Santa Barbarak egina eta 1827an euskaraz argitaratua.
2. Jolasak.Agustin Iturriaga hernaniarrak idatzitakoa, 1842 urtean.
3. Laborantzako Liburua.Jean Pierre Duvoisin kapitainak idatzia, 1858 urtean.
4. Erleak: beren bizitza eta oiturak. Isaak Lopez Mendizabalek idatzia, 1933 urtean.
5. Erleak eta eztia. J.Mª Setienek idatzia, 1972 urtean.
6. Erlazantzarako oinarrizko ezaguerak. Bizkaiko Erlazainen Elkarteak egina, 1985 urtean.
7. Erlezaintza l eta ll. Txomin Jakakortaxarenak idatzia, 1989an.
8. Erleen bizitza ezkutua. Martxel Aizpuruak egina, 1989 urtean.
9. Erlazantzarako oinarriak. Bizkaiko Erlazainen Elkarteak egina, 1991 urtean.
10. Iturrarango Erlategia. Martxel Aizpuruak idatzia, 1992 urtean.
11. Zaarrak Berrituz. Bartolo Ayerbek idatzitako liburua, 1996an.

Biziki eskertuko nizuke pasarte gehiagoren berri bidaliko bazenit, nere e-posta honetara: mikelc@euskalnet.net

hasierako orrira  /  erle gobernatzalleen gidariya

"Erle gobernatzaleen guidariya, edo erleac gobernatceco modua" liburutik hartutako

LENENGO PARTEA APROVECHU ESPERIENCIA EGUIÑA, BAÑA ONDO EZAGUTU GABEA.

1. Bere nacioaren edo erreinutarren provechuari beguiratcen dion caballero batec, bere anayac ondo izateco lagundu nai duan Sacerdote batec, eta bere echea aberastu nai duan necazari honradu batec eguin dezaqueen gauzaric onena da erlategui bat paratcea, erladi ascorequin cumplitcia, eta arretaric aundienarequin oni contu eguitia, izanic au gauza bat, ceñarequin bacarric izotzaren eta arriaren bildur gabe, zaldi edo mulaquico gastu gabe, necazari lan gabe, acigabe, eta gastu aundico herramienta gabe: abarasca ateratcen dan burni bat, emacume baten gobernua, apaiz baten diversio honestoa, edo guizon zar elbarrituric dagoan baten cuidadoa asco dira lareun, zortcireun, milla bi milla edo gueyago erreal eche batean irabazteco, eultz ipiñiac dauzcanaz conforme, eta oec gobernatceaz paratcen duan cuidaduaz bat. Aiñ ciertoac dira aurrerapen oyec, ce erlezai guciac dacuste; autoreac aseguratcen dute; esperienciac eracusten dú; eta azquenic aiñ ciertoac izanic, erreinu eta república jaquiñsuac, eta guizonic aundienac beti beguiratu izan diote industria mota oni gauzaric provechugarrienari becela gende comunarentzat, particularrentzat eta comercioarentzat. Ongui ezaguturic provechu oec alemanac, rusoac, suecoac eta norteco beste potencia ascoc, parage ayec aiñ otzat eta euritsuac izanic ere, beren artemañarequin, eta oec gobernatceaz paratcen duten cuidadu aundiarequin irabazten dituzte caudal chit aundiac.

2. Icusi degun ezquero, bada, ceiñ gauza provechugarria eta divertitua dan erlea, eta gozatcen duan ezquero gure Españiac temperamentu erdico bat, ceñaren lurrac guciz onac dira erleac ugaritceco, eta nun arguitcen ere dira Europan diran loreric onenac eztiya eguiteco; eta azquenic, gai onetaraco Gobiernoac eman dituan decretoaquin, eta Provincietaco Gobernadore Jaunac artu dituzten neurriaquin, landareac, ala campoco arbola frutu gabeac, nola frutua ematen dutenac, dijoaz, eta juango dira aurrera ere gueituaz; eta motivo onegatic lore goiztarrac erdicoac eta beranducoac ugarituco dira; bada comunquiro Erreinu onetaco erri gucietan arquitcen dira parageac mendiz inguratuac, aice ezcutuac, eguteran daudenac, ura aldean dutenac, errien aldean daudenac, eta beragatic erleac paratceco chit egoquiac diranac: eta azquenic, arrazoi oec guciac gatic, chit laster ugarituco dira erleac, eta descansu gueyagorequin irabacico dute, beren vicilecu edo eultcetic asco aldeguin gabe, ez bacarric esan diran arbolen loreetan, ezbada baita ere tomilloa, isprigua, erromeroa, artea, aritza, eta beste onelacoac mdiran lecuetan ere: circunstancia oyec guciac, eta gure Españia onetaraco provechuric aundienecoac animatcen naute nere español lagunai servicio labur oec escaintcera, al duten guciac anima ditecen erlategui bat eguitera, eta an ipintcera al dituzten erladi guciac.

3. Erriberan vici diranac erosico dituzte mendi edo fruturic ez dagoan toquietan dauden erleac, bada oyec prueba obeac emango dituzte erriberatic erosiac baño; cergatic eguiñagoac dauden miseriac pasatcera, dembora charrac sufritcera, eta necatuagoac eztiya eguiteco bear dituzten loreac billatcen, modu onetan beren vicitza conservatceco. Baña au peligrosoa dá, ez bacarric mendi lurretan, ez bada baita ere lur legorrac diran lecuetan, ceñean bero gueyeguia gatic loreac chit laster igartcen dira: beragatic nagusi contuzcoac sayatu bear dú gaitz oec erremediatceco, librucho onetan paratcen diran erreglac gordetcera.

hasierako orrira / euskaldunok erle jendeaz / jolasak

Laborantzako Liburuan Duvoisin Kapitainak idatzitako pasartea:

XXXVI. - ERLEEZ.

AITAK. Ez-nuke laborari etcherik ikhusi nahi erlerik gabe, zeren hortarik ez-baita probetchurik baizik heldu.

Ongi achola-gutikoak garela aithortzeko dugu ez-denaz geroztik gure tokietan hoin erle guti baizik. Bethi arrangura gare gure ezin-biziaz; bainan ¿zer egiten dugu gure erromestasunetik atheratzekotzat? Lanik ez-duen erle bat ere ez-dugu atchikiko. Artha chume baten hartzea sobera zaiku. Ongi begiratzen badugu gure bizi-moldeari, kausituko dugu zertaz jazar gerorren buruei.

Zu bederen, ene semea, baliatu nahiko zarelakoan gaurko solasaz, mintzatzera noha erleez.

Kofoin batean dira andre bat, arrak eta mandoak. Andreak egiten ditu arroltze guziak; arrak hiltzen dituzte erroteko aroa goaten denean; mandoak dira bakharrik langile.

Andrea erroten abiatzen da primaderan udazkeneraino. Arroltzetik lau egunen buruko atheratzen da har bat. Bortz edo sei egunez erle-mandoek hazten dute. Chilhoa tapatzen dute gero estalgi batez. Orduan harrak bere baitharik atheratzen du ziriku mota bat; hartan biribilkaturik, hila bezala gelditzen da zortzi egunez. Hura dietzen da kuchkua. Zortziko mugan, urratzen ditu kuchkua eta chilhoko estalgia, atheratzen da orraze gainera. Mandoek eztiz asetzen dute, milikatzen eta garbitzen dute alde orotarik. Handik harat badabila bertzeekin lanean.

Andreak hola egiten ditu hogoi eta hamar mila, berrogoi mila umetaraino. Kofoina laster ttipiegi izanen da guzien idukitzeko. Udako beroak khechaturik, pharte bat ilkhiko da andrearekin. Hura deitzen da erlumea.

Kofoinek ez-dute behar soinez-soin: batetik bertzera uzten da hiru urhatsetako huts-arte bat. Iguzki-aldeari begira, haize maldan dira hobekienik.

Inguru guziko lichtor ohantzeak chahutu behar dira artharekin, zeren lichtorrek hiltzen baitute erle hainitz. Chinhaurrien murruak ere barrayatzen dira orobat.

Erletegiak hurbil nahi du ura. Erleek ur hainitz behar dute beren lanetako; eta urrun goanez bilha, lan gutiago eginen dute; bide luzean ere galtzeko menturan dira.

Erletegiaren ondoan landatzen dira arbola aphal batzuek; erlumeak hekietan baratzen dira.

Halako mugetan erletegiari hurbildanik begiratzea premia da. Kofoin berriak chuchentzen dira. Berorik handienean atherako da umea. Ezagun da aintzinetik noiztsu ilkhiko den; ordu hetan erleak gogotik kantatzen du. Erlumea goregi hegaldatzen bada, legarra edo lur phorroa botatzen zayo gainera, beheiti jautsaraztekotzat.

SEMEAK. Nik ikhusi dut oihu eta harrabots egiten, bertz batzuei joka.

AITAK. Zoro lanak dira holakoak.

Erlumea ilkhitzen denean, birundaka dabila, eta astia ematen du behar diren erreparuen egiteko. Andrea baratzen den tokian geldituko dra guziak, mulkhoan elkharri lothurik.

Hurbil dakioke orduan errechkiago; ez-dira hain gaichtoak nola kofoinean dagozinean. Ezti khutsua emanik kofoin bati, ezartzen zayote azpian, eta mulkhoa hartara erorrarazten da arbola iharrosiz; lurrean uzten da chutiturik han berean. Ilhun ondoan ezartzen da erletegian. Biharamunetik erlea lanari lotzen da.

Neguan, hotzak mokhortzen ditu erleak: hilak bezala jan-gabe egoten dira. Negu eztia egiten duenean eta dembora goizik gozatzen bada, erleak guti egoten dira hotzak mokhorturik; orduan jaten dute; eta eztia akhabatzen bazayote, goseak hiltzen ditu. Halako aroetan eman behar zayote eztia asieta batean, paper batez estalirik. Papera ichkilimba batez chilhakatzen da.

Udazkenean, erle aberatsei khentzen zayote beren onthasunetik zathi bat.

SEMEAK. Hemen, onthasunaren biltzeko, hiltzen dugu erlea.

AITAK. Bai ondikoz! Aphur bat berotzea-gatik, etchea erretzen dugu. Bainan jendea ez-da guzietan hain erhoa. Urrunago goan-gabe, Kaskoinian erlea ebakitzen dute, ez-hiltzen.

SEMEAK. Hori ona laiteke, egiten ahal balitz.

AITAK. Ahal daite, egiten denaz geroztik. Ebaki-gabe ere onthasunetik khentzen diote toki batzuetan. Hekietako kofoinak ez-dira hemengoak iduri. Gaitzeru zola-gabekoak iduri dute. Halako lau gaitzeru ezartzen dira bata bertzearen gainean, elkarri krisketez lothurik eta gibelean phaldo bati. Gain-gainekoa estaltzen da taula batez. Gaitzeru hekiek chiri bat behar dute trabesean. Erleek arteka guziak tapatzen dituzte. Gainean egiten dute eztia, eta umea beherago. Hazil ingurutsuan, erle aberatsei khentzen zayote gaineko gaitzerua bere onthasunarekin, eta ordainez azpian gaitzeru huts bat ezartzen. Molde horrez lau urthetarik kofoin guzia berritzen da.

SEMEAK. ¿Zertarako ez-utz gaitzeru hutsa gainean, khendu denaren orde?

AITAK. Hola eginez ezkoa ez-laite behinere berri; berrituz hainitz hobe da.

Guzien-gatik, gauza bati ohartzeko da. Baldin erleei onthasunetik khendu diozutenean, dembora tcharrak ematen badu, ez-dira gosez hiltzera utzi behar. Asietan eztia ematen zayote eskas dutenei.

Orrazeak kofoinetik atheratu ondoan, tapatuak dituzten chilho guziak idekitzen dira nabala batekin eta ichurarazten zayote eztiaren pharte bat ahoz beheiti idukiz. Hura da ezti phurua eta garestiena. Bigarren eztia egien da orrazea hautsirik eta eskuetan tinkatuz; pausatzerat uzten da; ondakinak zolara dihoazko; orduan hobeena hartzen da eta ondarra begiratzen neguan erleei ematekotzat. Bainan orhoit zaite lan horiek egin aintzinean, orrazea garbitu behar duzula ezko edo ezti ez-diren zikhin guzietarik.

Azkenekotz orraze puskak ezartzen dira bertzean urarekin. Suan urtharazi ondoan, bero-beroa irasten da tela argal batean. Hoztearekin, ezkoa gogortzen da.

jolasak / euskaldunak erle jendeaz / erlazantzarako oinarrizko ezaguerak

"Erlazantzarako oinarrizko ezaguerak" liburutik aukeratutako pasartea:

Erle gaixotasunen prebentzioa

1. Erleek, ezagutu eta errespetatu egin behar ditugun lege propioak dituzte.
2. Ez dira dituzten baliabideak agortu behar.
3. Ez zaie erlerik ez eta erabilitako materialik erosi behar, duten metodoetan edo ihardueretan susmagarritasuna sortzen duten pertsonei edo establezimenduei. EZ DUGU ERLERIK INPORTATU BEHAR ATZERRITIK ez eta kutsaturiko eskualdeetatik.
4. Erlategia, gure ezagueraren eta zonaldeko ezti baliabideen arabera gehitu behar da; ez dugu, geroago bertan behera uzteko, geuk ahal dugun edo dakigun baino gehiago geureganatu behar.
5. Saiatu erle ugaritsuzko erlauntzak edukitzen... erlatalde makalak elkartuz, erreginak aldizka berrituz, beharrezkoa denean jaten emanez...
6. "Lekuko" erleak erabili behar dira, ingurugirora ondoen egokituak izaten direnez, luzarora onodoriorik hoberenak ematen dituztenak izaten dira eta.
7. Ez jaramonik egin batzuren ohitura honi, hau da, arazoa ezertxo ere ezagutu ez, eta erlataldeak gaixotzen zaizkienean, faltsuki berez pasatuko zaiela uste izanik begiak ixteari.
8. Erabili eskuartean duzun informazioa... inorenaz gonbaratzen ahaleginduz.
9. Aldaketa-aldiak: Udaberria/Udazkena oso larriak izaten dira erlauntzaren gerorako, erle helduarengan gaixotasunak zabaltzeko garai egokiak direla.
10. Gehiegizko hezetasuna, kanpoko baliabiderik eza, etabar... umekaioaren gaixotasunen sorleku izaten dira.

laborantzako liburua / hasierako orrira / erleen bizitza ezkutua

"Erleen bizitza ezkutua" liburutik aukeratutako pasartea:

LANBIDE UGARI

Ez da gutxitan aplikatu nahi izan gizartean erleetan ikusi izan den lan-banaketaren eskema. Alegia, pertsona bat igeltsero baten etxean jaio bada, bedi igeltsero edo antzeko. Beste bat jauntxo baten etxean jaio bada, bego jauntxo. Horrela diote Erregina jaio den erlea, erregina bizitza osorako. Langile bestea, betirako langile.

Argi dago, ordea, aplikazio oker baten atzean gaudela eta erlauntza baten barnean zer gertatzen denak ez duela zer ikusirik gizartekoarekin. Aitzitik, erlauntza batean gertatzen dena gizartean aplikatuko bagenu, lehen kaltetuak erreginaren kastakoak izango lirateke.

Ohar hori egin ondoren ikus dezagun zer gertatzen zaion erle langile bati jaio ondoren.

Eskematikoki bada ere, esan dezagun, erle indibiduo bakoitza 40ren bat egun bizitzen dela uda partean. Horietatik 20 erlauntza barnean egiten ditu eta beste 20ak kanpoko lanetan. Kanpoko istripu laboralean geltzen du azkenik bizia: txori edo armiarma batek janda; galduta; gehiegi kargatu hankak eta bidean geratu eta gaueko hotzak erasota; etabar. Bizitzaroan bete behar dituen lan-motak ugari bezain desberdinak dira.

a)Lehen lanbideak izango dira ondoren aztetuko ditugunak.

Gela garbiketa:

Jaio eta berehala gela-garbiketari ekiten diote, erlea jaiotzean barnean geratzen diren hondakin guztiak garbitzeari. Erreginak ez du arrautzarik egingo ondo garbituak ez dauden gelatan.

Umesabi-beroketa:

Jaioberriak gelak garbitzetik aparte, umesabiaren gainean jartzen dira, larbak berotzeko. Umesabia hozten bada erle-larbak hil egiten dira eta bertan geratzen badira gaixotasunak sor daitezke erlauntzaren barnean: umesabi eskaiolatua, adibidez.

Inudetza:

Jaio eta egun gutxitara, burubarnean kokatutako guruin batzuk garatzen zaizkie eta ahora hustutzen duten likido bat jariatzen dute: erregin jelea.

Likido honen bidez elikatzen dira erle-larbak guztiak egun batzutan bederen. Erreginarenak egun gehiagoz (8 egun) eta langile eta erlamandoenak gutxiagoz (3 egun), baina lehen egunetan larba denak elikatzen dira erregin jelez.

Erregin jele honek duen proteina-kopurua sortzeko inudeek polen asko jaten dute. Behin larbak gorago esandako egunak igaro ondoren, ez dituzte erregin jelez elikatzen, ezti eta polenez eginiko ahi batez baizik.

Ez pentsa broma denik inudetza, larba batek 3.000ren bat bisita behar izaten ditu eta kontu izanik egunean erreginak 2.000 arrautza egiten dituela zenbait egunetan, pentsa daiteke zein aktibitate dabilen jan-emate kontuan.

Erlauntzaren atarian:

Hamar egun inguru igaro ondoren, eta inudetzako garaia bukatu ondoren, erle gazteek lehen hegaldiak egiten dituzte erlauntzaren inguruan, gehiegi urrundu gabe, baina erlauntza non dagoen jakiteko adina behintzat bai. Gerora apurka-apurka geroz eta urrunago joaten hasiko dira.

b)Badaude beste motako lanbideak, bigarren lanbide deritzonak hain zuzen.

Argizarigintza:

Erregin jelea sortzen duten guruinak endakatzen doazen heinean, beste batzuk garatzen doaz, argizari-guruinak hain zuzen. Argizari-guruin hauek abdomenean kokaturik daude, segmentuen artean.

Nektarraren biltegiratzea: Ikus Eztigintza.

Polenaren biltegiratzea: Ikus Polena.

Erlauntzaren garbiketa:

Erlauntza barneko zakar guztiak kanporatzen dituzte. Zaborrak ezezik baita hildakoak ere. Lan hau behar bezala egiteko kanpora irteten dira eta hanketan hildakoak edo zaborrak dituztela erlauntzatik urrundu egiten dira hegan eta gero airean askatzen garraiakina.

Erlauntzaren zainketa:

Bigarren aldiko lanbideetan azkenekoa atezain izatearena da. Beraz, erlauntza batera inguratu eta ziztadaren bat jaso duenak jakin beza erle gazteak direla eginkizun horretan dihardutenak (ikus Erlearen defentsak).

Azkeneko taldean bildutako lan-motak hirugarren lanbideak dira.

Agian, ez legoke pluralean hitzegin beharrik, azken lanbidea esatea hobe litzateke. Larrelari bihurtzen dira beren bizitzako azken aldian. Larrelari izate honetan nektarra, polena, ura edo propolioa ekarriko dute.

Denbora luzean uste izan da aipatu ditugun aro edo aldi guzti horietatik erle guztiek modu mekanikoan igaro behar zutela nahitaez. Baina ikusi da ez dela horrela, erlauntzako beharren arabera alda daitezke batetik bestera, aurrera edo atzera. Alegia, artifizialki erlauntza bateko larrelari guztiak kenduz gero, gorago aipatu ditugun faseak itzulipurdikatu eta berehala larrelari berriak agertuko dira; baita erlauntza batean argizaririk behar ez bada, argizarigintzako arotik argizaririk egin gabe igaroko dira erleak.

Hitz batean, beharrak baldintzatzen du zenbat lagun eta denbora igaro aldi bakoitzean.

 erlazantzarako oinarrizko ezaguerak / hasierako orrira / iturrarango erlategia

"Iturrarango Erlategia" liburutik aukeratutako pasartea:

ERLEAREN KONTABILITATE LIBURUA

Erlauntza baten barnean uda-partean 80.000 erle bizi daitezke. Neguan asko gutxitzen da populazioa, 20.000raino edo jaitsiz.

Erregina bakarra izaten da erlauntza bakoitzean.

Erlamandoak 1.000tik behera izaten dira erlauntzako eta udaldian. Neguan ia bat ere ez.

Udaldian erle langileak 40ren bat egun bizitzen dira. Lehen 20 egunak etxe barneko lanetan pasatzen dituzte eta ondorengo 20 egunetan kanpoko lanetan ari direla hiltzen dira. Udazken aldera jaiotzen direnak 200en bat egun bizitzen dira, neguan kanpo-lanik egiten ez dutelako.

Erregina 5 urte bizi daiteke. Emankorrena hirugarren urterarte izaten da.

Erregina behin bakarrik ernaltzen da bere bizitzan. Orduan 5-8 erlamandoren semena jasotzen du. Erregian ernaltzen duten erlamandoak une hartan bertan hiltzen dira.

Erreginak egunean 2.000-3.000 arrautza egin ditzake sasoirik onenean dagoenean. Bere bizitza osoan 1.500.000 arrautza errun ditzake.

Erle batek kilo bat ezti egiteko 40.000 km egin behar ditu, alegia, munduari jira bat.

Larrean dabilen erle batek 1.000-1.500 lore bisitatu behar ditu bere paparoa betetzeko, 75 mg nektar biltzeko, alegia. Nektarrak ezti bihurtzeko prozesuan %30ean galtzen du bere pisua.

Egunean erle larrelari bakoitzak 10-12 bidaia egiten ditu nektar bila, beti ere, eguraldi ona denean: alegia tenperatura 10º C-tik gora, euririk ez, eta haizea 30 km/h-ko abiadura baino txikiagokoa.

Erlauntza bateko erle guztien artean egunean 5.000.000 lore bisita ditzakete.

Erlearen hegalera abiadura 30 km/h da.

Erlea 3 edo 4 km urrundu daiteke erlauntzatik baina bere lan-eremua kilometro bateko erradiokoa da.

Erle langilearen mihiak 6 mm neurtzen du, erlamandoarenak 2 mm.

Kilo bat argizari sortzeko erleak 10 kg ezti jan behar du.

Erlazain batek urtean 20 kg ezti etxera eraman ahal izateko erleek 240 kilo ezti (660 kilo nektar) sartu behar dute. Gainerantzekoa beraiek gastatzen dute: larbei jaten ematen, nektarra loditzen, bentilatzen, argizaria egiten eta helduek jaten.

erleen bizitza ezkutua / hasierako orrira / zaarrak berrituz

"Zaarrak Berrituz" liburutik aukeratutako bertsoak. Bartolo Ayerbek berak eginak dira:

Bertso batzuk moldatu ditut, azkenerako, erleak gai artuta.

Biziki eskertuko nizuke pasarte gehiagoren berri bidaliko bazenit, nere e-posta honetara: mikelc@euskalnet.net

iturrarango erlategia / hasierako orrira