ENTZIA MENDIKO LEGAIRE. ARABA.

Nondik ekin: Aguraindik Kanpezura bitarteko bidean Opakua gaina dago. Hara iritsitakoan ezkerretara jo behar da, brea botata dagoen pistan aurrera. Bidea pagadi artean eginda dago eta bide hartan aurrera joanez gero argi-gune batera ailegartzen da.

Luzera: 8,7 km. Iraupena: 2h. 15 min.

Toki ikusgarriak: Joan-etorria Entzia mendiko iparraldetik ergiten da, tarteka pagoapean eta tarateka garbi-guneetan. Garbi-gune horiek Legaireko garbiguneak ditugu, artzantzarako larre direnak, batez ere, Garbi-gune harietan megalitoko aztarnak, Legaireko Dolmena eta Mendiluzeko Cromlecha, konparazio baterako, oso armoni ederrean daude hango artzaien txabolekin.

Monumentu megalitiko:

Mendizerra honetan, aldamenekoetan bezala, historiaurreko testigantza asko dugu: trikuharriak, tumuluak, harrespilak. Ezinbestez aipatu behar dugu Aguraindik hurbil dagoen Arrrizalako Sorginetxe izeneko trikuharri handia. Tamaina handiko trikuharri honi "haraneko trikuharri"a deitzen zaio, "mendiko trikuharri"etatik bereizteko, berauek txikiagoak baitira. "Mendiko trikuharri"ak Legaireko Landan edo Ordokietan daude, Mendiluzeko harrespilaren ondoan. Harrespila bertikalki jarritako zenbait harriz eratutako zirkulua da. Harri batzuk bi metro baino goiera handiagokoak dira. Harri zirkuluaren erdian hildakoen hausterreak lurperatzen ziren.

Monumentu megalitiko hauen ondoan Lekuonako artzaintza-tokiak erakusten digu mendizerra honetako artzaintzaren inportantzia handia. Bizitza-txabola hauetan gordetzen dituzte artzainek tresnak eta lanabesak. Inguruan dago artaldea biltzeko eta jezteko artegia.

Inguru hartako muga diren ebakiduretatik Baio eta Mirutegi ditugu aipagarrienak. Balkoi horietatik ikusmira ederra dago, lautada gure oinetan dugula, Aitzgorri, Gorbea eta Aralar ere ikusten dira.

Landaretza:

Mendizerra hauetako laino, euri eta tenperatura hotzak direla kausa, pagadia da baso mota nagusia. Pagoak oso egitura egokia du lainoaren ura bereganatzeko. Adaburutik hasita, abar-enborretatik zehar bideratzen du oineraino, gero sustraiek zurga dezaten. Bestalde, lur oso ondo drenatuak behar ditu sustraiak istil ez daitezen. Beraz, pagoak, laburki esanda, "oinak lehor eta burua bustita" behar ditu. Pagoaren egiturak, ahalik eta argi gehiena bereganatzeko moldatuta baitago, belar, lore eta zuhamuskei eragozten die beraren azpian ugaritzea. Pagadiak baso itzaltsuak, umelak eta aniztasun txikikoak dira, baina eder askoak ere bai, hostoen koloretasun eta enborraren magiagatik. Orbel tapiza umelterraza da bere karakteristika biologikoak eta baso hauen umeltasuna direla bide. Hau dela-eta, lurzorua oso oparoa da materia organikoari dagokionez, eta, noski, pagoak etekin ederra ateratzen dio.

Fauna:

Mendialde honetan babesa aurkitzen du animalia mota askok. Bertan bizi da zenbait hegazti harrapari eta bestelako batzuk ere, adibidez, buztangorri argia eta pitxartxar nabarra. Ugaztenei dagokienez, honako hauek aipatuko ditugu: muxar grisa, lepazuria, basurdea eta ipurtatsa.

Baso kaduzifolioz eta larre mendiz osatutako landaretza-mosaikoan honako hauek bizi dira: kaskabeltz handia, kaskabeltz txikia, gerri txori arrunta eta basoan dunduri egiten duena, urubia.

Ipurtatsa oso ilaje iluneko mustelidoa da. Musturraren inguruan orban zuri bat du. Buruaren bi aldeetan nabari-nabari ditu bi orban zuri begien eta belarrien artean. Ipurtatsa  gauez ibili ohi da, batez ere, ibai-erreketako urbazterretan. Janaritako ditu karraskariak, anfibioak eta hegazti txikiak. Apiril-maiatzetan jaiotzen dira umaldiko, normalean, 4-9 kume.