HERALDIKA

Héraldique - Heráldica - Heraldry - Wappenkunde - Araldica - Heraldica

Hasierako garaietan artetzat hartzen zen (ezkutuak edo armarriak helburu apaingarriekin irudimenezko errepresentazioa den heinean) eta gaur egun Historiaren zientzia laguntzailetzat; Heraldika armarriaren zientzia ere deitzen da (armen deskripzioa egiten baitu) edota zientzia heroikoa (zaldunen eginkizunak irudikatzen baitzituen).

Armarriak eta ezkutuak erabiltzeko, osatzeko eta azaltzeko arau zuzenak ikertzen ditu, halako armarriak oinordetzako ohorezko ezaugarriak eta adierazleak direla ulertu behar da. Irudien eta koloreen konbinazioek osatzen dituzte, hauen bitartez indibiduoak, familiak, leinuak, etxeak, lurraldeak, gremioak, korporazioak eta Estatuaren zein Elizaren erakundeak aise ezagut eta bereiz daitezke. Horretarako heraldika hizkera berezi samarra erabiltzen du, gehienbat frantses jatorriko hitz zaharrek osatzen dutena, baina hura erabiltzea nahitaezkoa suertatzen da, beraien erabateko zehaztasuna dela eta.

Ezkutuak erabiltzea, berez, gutxiengo noble bati mugatzen zitzaion, eta lexiko berezi bat emanez are gehiago zaildu zitzaion herri xeheari.

Zientzia heraldikoak harreman estuak ditu Historiaren beste zientzia laguntzaileekin, nolaz eta sigilografia (agiriak balioesteko erabiltzen ziren zigiluak ikertzen dituena), genealogia (familien nolabaiteko historia) eta zuzenbide nobiliario (tituluen oinordetza sistema ikertzen dituena).

SORRERA, TORNEOAK, HERALDOAK, GERLAK ETA GURUTZADAK

Sorrerari buruz badaude teoria fantastiko batzuk: armarriak erabiltzea Adanen beraren garaitik heldu dela, edo San Migel Arkangeluak (Aralarren eta Euskal Herri osoan hain gurtua dena) Lujiferren kontrako borrokan zilarreko ezkutu bat gurutze gorri batekin zeramala. Halakoak alde batera utzita, irudi du aski onartua dagoela (baita frantses ikerlariendako ere) armarriak Alemanian hasi zirela erabiltzen, Saxoniako Enrike I. Enperadorearen erreinuan (918-936).

Erdi aroko torneoetan borrokatzen zuten zaldunak ezagutzeko beharragatik sortu ziren, zeina zaila baitzen haiek armadurak eta buruko kaskoak erabiltzen zituztelakoz. Gaur egun pilota partidetan eta estropadetan egiten den bezalaxe, torneoetan borrokatzen zuten partaideak koloreengatik bereizten ziren, edo bestela irudi jakin batzuk leku egoki eta ikusgarrietan ezarriz: banderak, estandarteak, zaldien jantziak... edota babesteko ezkutua: denborarekin hura bilakatuko zen armarrien ohiko jarlekua.

Gure herrian ere torneoak egin ziren (Oñatiko konteak 1581ean antolatu zuena aipatzen digu Juan Carlos de Guerrak). Lehia hauetan garrantzi berezia izaten zuten "heraldoek" (hortik heldu baita heraldika hitza), haiek arduratzen ziren zuzentzeaz eta borrokatzen zuten zaldunen armak ezagutzeaz, eta publikoari adierazten zizkieten lehian sartzen zirenean, "blasen" izeneko adar batek jotzen zutenean (hortik atera da blasoi hitza).

Baina ezaugarri hauek ez ziren torneoetan bakarrik erabiltzen, gerla garaian ere zaldunek erabiltzen zituzten. Haien hedapena gurutzadei esker iritsi zen, lehena bukatu ondoren Europa guzian barreiatu ziren (XII. m.). Euskal zaldunak gurutzetara joan ziren nafar erregeen ikurrarekin, hain zuzen ere Teobaldo I. (1239) eta Teobaldo II. (1268), eta zaldun frantsesekin batera. Izan ere, XI. eta XII. mendeetan Nafarroak harreman estuak izaten zituen Frantziarekin eta Alemaniarekin, eta mende haietan sortu zen heraldikaren artea estatu haietan. Horregatik heraldika gure Herrira iritsi zen Gaztelara baino lehenago. Lehenak nafarrak izan ziren, iparreko eraginez, baina laster Gipuzkoara iritsi zen, han 1200 baino lehenago ahaide nagusien gutxienez 17 Etxek bazuten beren blasoia Nafarroako Armeria liburuan. Hasiera batean etxe inportanteenei mugatzen bazen ere (ahaide nagusienak eta armeriko kabokoak), irudi heraldikoen erabilpena gero nobleziaren gainerako etxeetara hedatuz joan zen. Lehenengoak eredutako hartu ziren; eta haiek imitatzen zituzten ahaidegorik ez zegoenean, eta brisura aldatuz moldatzen zituzten bazegoenean. Horregatik, ezkutuak erabiltzea gauza arrunta bilakatu zenean, kabokoek eta etxalde zaharrenetako premuek "Bertzek ez darama" idatzia erabiltzeari ekin zioten.

Gure herriko armarri zaharrenetariko bat, eta euskal erresumako ikur zaharra, Arrano Beltza izan zen, hura eramaten zuen bere ezkutuan Antso VII.ak Azkarrak, eta behar bada bere aitzinekoren batek ere bai. Izan ere, lehenengo garaietan armarriak norberarenak ziren, eta modu arras arbitrarioan hautatzen zituzten. Baina XII. mendearen hasieran iraunkorrak izaten hasi ziren, eta aitengandik semeengana igarotzen ziren, eta honela erregistro bat eramaten hasi ziren eta erabilpena arautzen. Orduan heraldoen lana zabaldu zen, eta familia bakoitzari zein armarri zegokion zehaztu behar zuten, lan hura gero armetako erregeek egiten zuten, eta ondoren heraldistek. Garai hartan ezkutuak norberarenak izateari utzi zioten, eta leinu jakin batzuei atxiki zitzaizkien, orduan has gaitezke armarriez hitz egiten zentzu zorrotzean. Eta XIV. menderako hiri bat, hiribildu bat, gremioak, erlijio ordenak eta are lurraldeak izan zitezkeen jabeak.

SINBOLISMO FANTASTIKOAK: GEZURREZKO KATEAK

Hasieran ezkutuen diseinua oso erraza zen, koloreen konbinaketa hutsa baitzen. Poliki-poliki, zaildu joan ziren irudiak sartuz; esan dugun bezala, haien era arbitrarioan hautatzen ziren, eta bakoitzaren nahikeria zen oinarri eta irizpide bakarra, edo askoz jota abizenaren etimologia. Hala ere, irudi haiei sorrera, sinbolismo eta esanahi fantastikoak eman izan dizkiete, gehienetan onartezinak. Fantasia eta banitatea nahasiak. Burges handiusteak balakatzeko historia eta genealogiak aldatzen zituzten kronista lausengutzaile gezurtien fantasia. Etorkizuneko belaunaldiak nahasmenerako.

Oso legenda hedatu batek (baita gure garaian ere) Nafarroako armarriko kateak Navas de Tolosako liskarrean (1212) Miramamolinen denda inguratzen zituztenak direla dio, Antso Azkarrak hautsi zituenak. Hala izan balitz errege hark berak sartuko zituzten bere armarrian, garaipenaren ondoan, eta, hala ere, urteak beranduago artean Arrano Beltza erabiltzen zuen. Eta, gainera, Faustino Menéndez Pidalek dioen bezala, kateak ez dira egiazko kateak, ezkutuaren indargarri bat baizik, zortzi puntako izarraren itxurazkoa; eta aipatutako liskarra baino urte pila bat lehenago ere erabiltzen ziren.

Ezkutu hizlari delakoek ez dute interpretazio fantastikorik jasan, hauek oso ohikoak dira euskal heraldikan, eta abizenaren esanahi etimologikoaren (okerra, askotan) irudikatzea izan nahi dute. Adibide asko dago: Idiakezek idi bat darama, Zaldibiak bi zaldi, Olleta bi eltze (olla), Sagastizabal sagasti bat... Behar bada, armarria hautatzerakoan kapritxo sinbolikoak nagusitzen ziren. Baina behin hautatuz gero familia adierazten zuen nonahi. Eta euskal familiaren izate bera etxea zenez, armarria etxeko zati bihurtzen zen eta leku garrantzitsuenean paratzen zuten.

XVI. mendeko bukaera arte, ohitura zen Etxe armadun etxekoei jabeei edota leinuetako ahaide nagusiei, notarioaren akta bitartez, baimena eskatzea haien armarriak erabiltzeko (eskatzailea etxe hartako ondorengoa bazen, beti ere). 1595eko irailaren 23an Felipe II.ak eman zuen Erret Pragmatikaren ondoren, armarriak erabiltzeko baimena ematea Armen Erregeei egokitu zitzaien, eta ondorio honekin diplomak ematen zituzten.

Baina etxeak berak, leinu beraren eskutan jarraituagatik, armarria aldatzea ere ohiko zen. Izan ere, letra-gizonek eta militarrek beraien merituak erakutsi nahiago izaten zuten, eta ez haien aurrekoenak; eta oinordean armarriak jasoagatik, beste berri batzuk egiten zituzten, maila akademiko gorago bat edo garaipen markagarri bat jasotzean (garaituriko lagunaren armak bereganatu ohi zituzten).

ONDORIOAK

Armarriak Gurutzaldietan eta erdi aroko torneoetan sortu ziren, orduan norberarenak ziren hagitz, orain, ordea, etxeen, familien eta leinuen ezaugarria dira. Baina ez dugu pentsatu behar abizen bakoitzari armarri bat dagokionik, armarririk gabeko abizenak baitaude, eta baita armarri bat baino gehiago dituztenak ere (leinu ezberdinenak izanik).